Nâng cao nhận thức của sinh viên Đại học về bản quyền trong việc tham khảo tài nguyên giáo dục mở (OER)

MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, ngành giáo dục quốc tế nói chung và ngành giáo dục nước ta nói riêng đã ghi nhận một cuộc chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình học liệu truyền thống sang môi trường học liệu số có tính mở, linh hoạt và chia sẻ rộng rãi hơn. Sự phát triển này được thúc đẩy bởi sự lan rộng của OER - những tài liệu học tập, giảng dạy và nghiên cứu mà mọi người có thể truy cập, sử dụng, tùy biến và chia sẻ theo các điều kiện của giấy phép mở mà không gặp rào cản chi phí hay pháp lý quá phức tạp. Nguồn học liệu OER đã và đang trở thành một công cụ quan trọng giúp giảm chi phí học tập, thúc đẩy bình đẳng trong tiếp cận tri thức và tạo ra cộng đồng học tập gắn kết toàn cầu. Tuy nhiên, giá trị của OER không chỉ nằm ở khả năng truy cập miễn phí mà còn liên quan đến việc tuân thủ các quy định pháp lý về bản quyền và giấy phép mở (Open license). Đây là kiến thức mà nhiều sinh viên hiện nay chưa được trang bị đầy đủ, dẫn đến việc sử dụng tài liệu sai quy định hoặc bỏ qua các nguyên tắc đạo đức học thuật cơ bản. Theo cuộc khảo sát tại các trường đại học với kết quả được công bố tại hội thảo "Nghiên cứu đề xuất khung pháp lý và xây dựng nền tảng tài nguyên giáo dục mở phục vụ các cơ sở giáo dục đại học của Việt Nam" được tổ chức tại Trường Đại học Văn Lang, đa số sinh viên hiểu biết về bản quyền và giấy phép đối với tài nguyên giáo dục mở còn rất hạn chế.

Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức của sinh viên về bản quyền khi tham khảo tài nguyên giáo dục mở không chỉ là một nhiệm vụ quan trọng nhằm đảm bảo sử dụng tài nguyên đúng pháp luật mà còn góp phần xây dựng thái độ học thuật tích cực, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và phát huy tối đa lợi ích của OER trong học tập.

NỘI DUNG

1. Khái niệm về OER và bản quyền

Tài nguyên Giáo dục Mở (OER) là các tài liệu giảng dạy, học tập và nghiên cứu được cấp phép mở hoặc nằm trong miền công cộng, cho phép người sử dụng truy cập miễn phí, sử dụng lại, chỉnh sửa, phối hợp và phân phối lại theo các điều kiện của giấy phép mở. Khái niệm này được đề cập từ đầu những năm 2000 và đến nay đã trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái giáo dục số. OER có thể ở nhiều dạng như sách giáo khoa số, bài giảng, video, bài tập, phần mềm mô phỏng và các dữ liệu nghiên cứu. Điều đặc biệt ở OER là tính linh hoạt và mở - người học không chỉ truy cập mà còn có quyền chỉnh sửa để phù hợp với nhu cầu học tập cá nhân hoặc nhóm.

Bản quyền là quyền pháp lý mà người tạo ra nội dung hoặc chủ sở hữu tác phẩm nắm giữ. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2025 số 155/VBHN - VPQH, mọi hành vi sử dụng, sao chép, phân phối tác phẩm đều phải được sự cho phép của chủ sở hữu bản quyền, trừ khi tác phẩm đó nằm trong miền công cộng hoặc được cấp phép mở. Đối với OER, các giấy phép mở phổ biến nhất là các giấy phép Creative Commons, cho phép người dùng sử dụng tài liệu miễn phí trong các điều kiện đã được chỉ định như: bắt buộc ghi công tác giả, không được sử dụng cho mục đích thương mại hoặc phải chia sẻ tương tự (share - alike). Một tài nguyên chỉ được coi là OER khi nội dung đó có giấy phép rõ ràng cho phép sử dụng mở. Nếu không có giấy phép, tài nguyên đó không phải là OER dù có thể truy cập được trực tuyến.

2. Vai trò của OER và bản quyền trong học tập của sinh viên

Tài nguyên giáo dục mở OER mang lại nhiều ích lợi thiết thực cho người học trong bối cảnh giáo dục đại học đang chuyển mình mạnh mẽ sang môi trường số.

Thứ nhất, OER giúp giảm chi phí học tập. Nhờ được cung cấp miễn phí hoặc với chi phí rất thấp, OER giúp sinh viên không còn phụ thuộc quá nhiều vào sách giáo khoa in ấn đắt tiền hay các tài liệu học tập có bản quyền truyền thống. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với sinh viên có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, góp phần tạo ra sự công bằng trong tiếp cận tri thức và giảm áp lực tài chính trong quá trình học tập. Khi rào cản chi phí được gỡ bỏ, sinh viên có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận các nguồn tài liệu chất lượng cao, cập nhật và đa dạng từ nhiều cơ sở giáo dục và tổ chức uy tín trên thế giới.

Thứ hai, OER nâng cao khả năng tiếp cận tri thức một cách linh hoạt và không giới hạn. Sinh viên có thể truy cập tài nguyên học tập mọi lúc, mọi nơi chỉ với kết nối Internet, không bị ràng buộc bởi thời gian hay không gian lớp học truyền thống. Điều này đặc biệt phù hợp với xu hướng học tập trực tuyến, học tập kết hợp (blended learning) và tự học. Nhờ OER, sinh viên có thể chủ động lựa chọn tài liệu phù hợp với trình độ, mục tiêu và tốc độ học tập của bản thân, từ đó cá nhân hóa quá trình học và nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức.

Thứ ba, OER thúc đẩy phương pháp học tập chủ động và sáng tạo. Không chỉ dừng lại ở việc đọc và tiếp nhận nội dung, sinh viên có thể chỉnh sửa, bổ sung, kết hợp các tài nguyên OER để tạo ra những sản phẩm học tập mới như các bài thuyết trình, báo cáo, dự án học thuật... Quá trình này giúp sinh viên phát triển tư duy phản biện, kỹ năng phân tích, tổng hợp thông tin và năng lực sáng tạo, đây đều những kỹ năng cốt lõi trong học tập và nghề nghiệp tương lai. Việc được tham gia vào quá trình tái sử dụng và xây dựng tri thức cũng giúp sinh viên cảm thấy hứng thú và gắn kết hơn với việc học.

Thứ tư, OER góp phần khuyến khích tinh thần hợp tác và chia sẻ tri thức trong cộng đồng học tập. Sinh viên có thể dễ dàng chia sẻ tài liệu, trao đổi kiến thức và học hỏi lẫn nhau thông qua các nền tảng OER, từ đó hình thành môi trường học tập mở và mang tính cộng đồng cao. Không chỉ học từ giảng viên, sinh viên còn học từ bạn bè và từ các nguồn học liệu toàn cầu. Như vậy, OER không chỉ là nguồn tài nguyên học tập miễn phí mà còn là công cụ quan trọng giúp nâng cao chất lượng học tập, phát triển kỹ năng toàn diện và thúc đẩy một nền giáo dục mở, linh hoạt và bền vững cho sinh viên trong kỷ nguyên số.

3. Thực trạng nhận thức của sinh viên về OER và bản quyền - Những thách thức trong việc nâng cao nhận thức của sinh viên

Các nghiên cứu và khảo sát thực tế cho thấy đa số sinh viên ở Việt Nam có hiểu biết mơ hồ hoặc thiếu đầy đủ về OER và các vấn đề bản quyền liên quan. Bên cạnh đó, các rào cản kỹ thuật và chính sách ở nhiều trường khiến cho việc triển khai OER thiếu hệ thống, dẫn đến việc sinh viên chủ yếu dừng lại ở dùng tài liệu miễn phí mà không xem xét giấy phép mở hoặc tuân thủ các điều kiện sử dụng. Không chỉ ở Việt Nam, nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra rằng ngay cả sinh viên ở nhiều quốc gia khác cũng chưa quen thuộc với các loại giấy phép Creative Commons và cách ứng dụng chúng khi xây dựng hoặc tái sử dụng tài liệu học tập. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến việc chấp nhận và tích hợp OER vào giảng dạy và học tập, từ đó đặt ra các thách thức trong việc nâng cao nhận thức của sinh viên:

•  Thiếu chương trình giảng dạy chính thức về bản quyền

Một trong những nguyên nhân chính khiến sinh viên thiếu nhận thức về bản quyền khi sử dụng OER là việc thiếu các nội dung giảng dạy chính thức liên quan trong chương trình đào tạo. Hầu hết các môn học hiện nay tập trung vào kỹ năng chuyên môn mà bỏ qua kiến thức pháp lý và đạo đức học thuật liên quan đến việc sử dụng tài nguyên số.

• Thiếu tài liệu hướng dẫn và môi trường hỗ trợ

Nhiều trường đại học chưa xây dựng các cẩm nang hướng dẫn sử dụng OER và giấy phép mở một cách rõ ràng, khiến cho sinh viên chủ yếu tự vừa làm vừa tham khảo các nguồn hướng dẫn bên ngoài trường học. Các trường chưa có các khóa học, các workshop chuyên sâu giúp sinh viên hiểu rõ về bản quyền số, giấy phép Creative Commons và cách áp dụng chúng vào hoạt động học tập.

• Sự phức tạp của luật bản quyền

Luật bản quyền vốn dĩ là một lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi hiểu biết về quyền tác giả, các điều khoản cấp phép và các ràng buộc pháp lý khác nhau. Điều này làm cho sinh viên dễ nản lòng khi tiếp cận kiến thức pháp lý mà không có hướng dẫn rõ ràng.

4. Giải pháp nâng cao nhận thức cho sinh viên

4.1. Xây dựng chương trình đào tạo chính khóa về OER và bản quyền

Việc xây dựng chương trình đào tạo chính khóa về OER và bản quyền là một giải pháp mang tính nền tảng nhằm nâng cao nhận thức và năng lực sử dụng học liệu số cho sinh viên trong bối cảnh giáo dục đại học hiện nay. Các trường đại học cần chủ động tích hợp những nội dung liên quan đến bản quyền, giấy phép mở và đạo đức học thuật vào chương trình giảng dạy chính thức thay vì chỉ dừng lại ở các buổi giới thiệu ngắn hoặc hoạt động ngoại khóa mang tính tự nguyện. Đặc biệt, việc lồng ghép kiến thức này vào các học phần như kỹ năng học tập đại học, tin học cơ sở, phương pháp nghiên cứu khoa học hay thư viện học sẽ giúp sinh viên tiếp cận sớm và có hệ thống các quy định pháp lý liên quan đến việc sử dụng tài nguyên học tập trực tuyến. Thông qua chương trình đào tạo chính khóa, sinh viên có thể được trang bị những kiến thức cơ bản nhưng thiết yếu như khái niệm bản quyền, quyền tác giả, sự khác biệt giữa tài nguyên có bản quyền truyền thống và tài nguyên giáo dục mở cũng như ý nghĩa và cách sử dụng các loại giấy phép Creative Commons. Bên cạnh đó, nội dung giảng dạy cần nhấn mạnh đến đạo đức học thuật, hướng dẫn sinh viên cách trích dẫn tài liệu đúng chuẩn, ghi công tác giả và sử dụng tài nguyên số một cách có trách nhiệm. Khi được học tập trong môi trường có định hướng rõ ràng, sinh viên sẽ hình thành thói quen tuân thủ bản quyền ngay từ đầu, giảm thiểu nguy cơ vi phạm pháp luật và đạo văn trong học tập và nghiên cứu. Quan trọng hơn, chương trình đào tạo chính khóa về bản quyền và OER không chỉ giúp sinh viên biết luật - hiểu luật mà còn giúp khai thác hiệu quả các quyền mở mà OER mang lại. Nhờ đó, sinh viên có thể sử dụng, chỉnh sửa và chia sẻ tài nguyên giáo dục mở một cách hợp pháp và sáng tạo, góp phần nâng cao chất lượng học tập và xây dựng văn hóa học thuật lành mạnh, bền vững trong nhà trường.

4.2. Tổ chức hội thảo, tập huấn và hoạt động ngoại khóa

Việc tổ chức hội thảo, tập huấn và các hoạt động ngoại khóa về OER và bản quyền là một giải pháp hiệu quả nhằm bổ trợ cho chương trình đào tạo chính khóa, đồng thời giúp sinh viên tiếp cận kiến thức theo hướng thực tiễn và sinh động hơn. Nhà trường nên thường xuyên tổ chức các buổi tập huấn hoặc tọa đàm chuyên đề về OER và bản quyền với sự tham gia của các chuyên gia pháp lý, cán bộ thư viện hoặc giảng viên có kinh nghiệm trong lĩnh vực học liệu số. Thông qua việc chia sẻ các tình huống thực tế, ví dụ cụ thể và kinh nghiệm sử dụng OER trong giảng dạy, người học sẽ dễ dàng hiểu rõ hơn về các quy định bản quyền và cách áp dụng giấy phép mở trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Bên cạnh việc truyền đạt kiến thức, các hoạt động này còn tạo không gian để sinh viên trực tiếp đặt câu hỏi, trao đổi quan điểm và giải đáp những thắc mắc thường gặp khi sử dụng tài nguyên học tập trực tuyến. Hình thức học tập tương tác giúp sinh viên ghi nhớ kiến thức tốt hơn so với việc tiếp nhận lý thuyết một chiều. Đồng thời, các hoạt động ngoại khóa về OER và bản quyền còn góp phần khơi gợi sự hứng thú, nâng cao ý thức tự học và tinh thần trách nhiệm của sinh viên đối với việc sử dụng tài nguyên số một cách hợp pháp và có đạo đức. Qua đó, sinh viên không chỉ được trang bị kiến thức mà còn có thêm động lực để chủ động tìm hiểu, khai thác và chia sẻ OER hiệu quả trong suốt quá trình học tập.

4.3. Xây dựng các tài liệu hướng dẫn và công cụ hỗ trợ

Việc xây dựng các tài liệu hướng dẫn và công cụ hỗ trợ về OER và bản quyền là một giải pháp thiết thực giúp sinh viên tiếp cận và hiểu rõ hơn những kiến thức pháp lý vốn được xem là khô khan và phức tạp. Các thư viện đại học và trung tâm học liệu số nên đóng vai trò nòng cốt trong việc biên soạn các cẩm nang sử dụng OER với nội dung ngắn gọn, dễ hiểu và phù hợp với nhu cầu của sinh viên. Những tài liệu này cần trình bày rõ ràng các khái niệm cơ bản về OER, bản quyền, các loại giấy phép Creative Commons cũng như quyền và nghĩa vụ của người sử dụng tài nguyên giáo dục mở trong học tập và nghiên cứu.

Bên cạnh cẩm nang tổng hợp, việc xây dựng các bài học nhỏ, video hướng dẫn hoặc infographic minh họa về cách nhận biết giấy phép mở, cách trích dẫn tài liệu đúng chuẩn và các tình huống sử dụng OER thường gặp sẽ giúp sinh viên dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn. Khi được cung cấp ví dụ cụ thể và hướng dẫn thực hành, sinh viên sẽ giảm bớt tâm lý e ngại đối với các vấn đề pháp lý và hình thành thói quen sử dụng tài nguyên số một cách hợp pháp. Ngoài ra, các công cụ hỗ trợ trực tuyến như công cụ kiểm tra giấy phép, mẫu trích dẫn hay danh mục OER uy tín cũng góp phần giúp sinh viên áp dụng kiến thức vào thực tế một cách thuận tiện, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và ý thức tôn trọng bản quyền.

4.4. Khuyến khích văn hóa học thuật tôn trọng bản quyền

Việc khuyến khích và xây dựng văn hóa học thuật tôn trọng bản quyền là yếu tố then chốt nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và hình thành thái độ học tập đúng đắn cho sinh viên trong môi trường đại học. Trong quá trình này, giáo viên và nhà trường giữ vai trò trung tâm trong việc định hướng, làm gương và thiết lập các chuẩn mực học thuật rõ ràng. Khi việc tuân thủ bản quyền, ghi nguồn tài liệu và trích dẫn đúng chuẩn được xem là một tiêu chí quan trọng trong đánh giá kết quả học tập, sinh viên sẽ ý thức rõ hơn về trách nhiệm của mình đối với các tài nguyên được sử dụng. Điều này giúp sinh viên hiểu rằng việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là chuẩn mực đạo đức trong học tập và nghiên cứu khoa học.

Nhà trường cần ban hành các quy định và hướng dẫn cụ thể về trích dẫn, sử dụng tài liệu và xử lý các hành vi vi phạm bản quyền, đồng thời phổ biến rộng rãi để sinh viên nắm rõ và thực hiện. Bên cạnh đó, giảng viên nên tích cực lồng ghép nội dung hướng dẫn trích dẫn và sử dụng tài nguyên hợp pháp trong quá trình giảng dạy, đồng thời phản hồi chi tiết khi sinh viên mắc lỗi, giúp sinh viên sửa sai và rút kinh nghiệm. Thay vì chỉ tập trung vào việc xử phạt, cách tiếp cận mang tính giáo dục sẽ giúp sinh viên hiểu rõ bản chất của vấn đề và tự giác tuân thủ. Khi văn hóa học thuật tôn trọng bản quyền được xây dựng và duy trì một cách nhất quán, môi trường học tập sẽ trở nên minh bạch, công bằng và tích cực hơn. Sinh viên không chỉ nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc sử dụng tài nguyên học tập mà còn hình thành kỹ năng nghiên cứu chuyên nghiệp, chuẩn bị nền tảng vững chắc cho học tập suốt đời và cho công việc của các em sau này.

KẾT LUẬN

Việc nâng cao nhận thức của sinh viên về bản quyền trong sử dụng tài nguyên giáo dục mở OER là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh giáo dục số hóa phát triển mạnh mẽ. OER mang đến cơ hội tiếp cận tri thức rộng rãi, giảm chi phí học tập và thúc đẩy môi trường học tập chủ động. Tuy nhiên, giá trị này chỉ được khai thác triệt để khi sinh viên hiểu đúng về bản quyền, giấy phép mở và tuân thủ các điều kiện sử dụng tài liệu.

Thực tế tại Việt Nam và trên thế giới cho thấy nhận thức pháp lý về bản quyền trong bối cảnh sử dụng OER còn khá hạn chế. Điều này bắt nguồn từ thiếu kiến thức, thiếu hướng dẫn trong chương trình học và sự phức tạp của luật bản quyền. Do đó, cần có các giải pháp toàn diện từ phía giáo dục đại học như: tích hợp nội dung giáo dục bản quyền vào chương trình, tổ chức tập huấn, xây dựng tài liệu hướng dẫn và tạo dựng văn hóa học tập tôn trọng bản quyền. Khi đó, sinh viên không chỉ sử dụng OER một cách hợp pháp mà còn trang bị cho mình thái độ học tập đúng đắn và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Mỹ Quyên (2023), “Tài nguyên giáo dục mở là gì mà hàng ngàn sinh viên, giảng viên mơ hồ?”, Báo Thanh niên tại https://thanhnien.vn/tai-nguyen-giao-duc-mo-la-gi-ma-hang-ngan-sinh-vien-giang-vien-mo-ho-185230701101854427.htm
2. Cable Green (2023), “Sharing legally and freely for better learning”, UNESCO at https://www.unesco.org/en/articles/sharing-legally-and-freely-better-learning-0
3. Lê Thu Hà (2016), “Thúc đẩy tài nguyên giáo dục mở trong giáo dục đại học Việt Nam”, Bản tóm tắt hội thảo tại https://ussh.vnu.edu.vn/vi/news/tin-hoat-dong/thuc-day-tai-nguyen-giao-duc-mo-trong-giao-duc-dai-hoc-viet-nam-14351.html
4. Lê Thu Hà (2016), “Thúc đẩy tài nguyên giáo dục mở trong giáo dục đại học Việt Nam”, Bản tóm tắt hội thảo tại https://ussh.vnu.edu.vn/vi/news/tin-hoat-dong/thuc-day-tai-nguyen-giao-duc-mo-trong-giao-duc-dai-hoc-viet-nam-14351.html
5. Tọa đàm khoa học: “Nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật về bản quyền của sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền”, 19/3/202